» Haberin devamı...

GELENEKSEL İLE TEKNOLOJİK AHŞAP YAPILARIN FARKLARI   ÜNAL H. ATAÇ

“Ahşap yapılar üzerine dergilerde, gazetelerde yazılan yazılar, konferanslarda yapılan konuşmalar, internet sayfalarında devam eden forumlar hep geleneksel ahşap yapılar kaynak alınarak yapılıyor. Bu demektir ki elimizde yeni teknolojilerle yapılmış ahşap yapılar hakkında pek fazla bilgi yok.” Geleneksel ahşap yapıların en yenisinin 40 senelik olduğunu bu yazıları takip ederek anlayabiliyoruz. Ama ne yazık ki bizim son ahşap yapımızı inşaa ettiğimiz senelerde Amerika ahşap yapı teknolojilerini geliştirme çalışmaları içine daha da derinlemesine girmekteydi. O senelerde çivileri kendinden çıkan çelik bağlantı plakaları keşfedildi, ahşap yapı statik hesaplarını yapmak için bilgisayar programları geliştirildi.
Amerika'da ahşap yapı sanayi bizim ahşap yapı inşaasını terk ettiğimiz senelerden günümüze kadar inanılmaz bir gelişme göstererek, 1.5 milyon çalışanı ve 32 milyar dolarlık maaş bordrosu ile Amerika'nın ilk ondaki iş kolları içinde yerini senelerdir koruyarak geldi.

Ülke ve İnsan Çıkarları Ön Planda Olursa
Konuyu biraz daha geriye dönerek incelersek o zaman Amerika'da da yeni ahşap yapı teknolojilerinin olmadığı zamanlarda ahşap yapıların bizim eski yapı tarzlarına benzer şekillerde yapılmış olduğunu göreceğiz. Demek ki, ahşap yapılar bizim ülkemizde olduğu gibi bir kenara itilip unutulabilirdi, ama bu gercekleşmedi neden acaba? Eminim ki; hepimiz Amerika’da çok ciddi çimento sanayi, betonarme sanayi ve çelik sanayi olduğunu biliyoruz. Demek ki Amerikalılar da isteseydi betonarme yapılara hız verebilirler, ahşap yapıları unutabilirlerdi. Ama bu gercekleşmedi, neden? Çünkü; ahşabın ülke ekonomisine, insan sağlığına, insan hayatına, çevre kirliliğine, hava kirliliğine, gürültü kirliliğine, ülke enerji giderlerine faydalı olacağı biliniyordu. Genel olarak ülke ve insan çıkarları için de faydalı olduğu görülmüştür de ondan. Beton, Amerika'da yapıların temellerinde, yol yapımında, havaalanı, köprü, baraj inşaatlarında kullanılır. Yüksek katlı yapılar ise ağır çelik konstrüksiyonla yapılır.

Ahsap ustası kalmadı demek sadece bugünkü teknolojileri, uygulamaları bilmemek...
Ülkemizde olduğu gibi, Amerika'da da eski sistem ahşap yapılarda tabiat güçlerine karşı koymada zayıf noktalar olduğu, bu zayıf noktalar dolayısıyla yıkılmalar gerçekleştiği gözlemlenmiş. Bu doğrultudan yola çıkılarak ahşap yapı sistemlerini gelistirmek için calışmalar, keşifler yapılmağa başlanmış ve ahşap yapıları bugünkü güvenli sistemlere getirinceye kadar keşifler, teknolojiler devam etmiş. Hala da devam etmektedir. Ülkemizde eski sistem ahşap yapıları yapan ustalar vardı onlar kaybolunca, yerlerine yetişenler olmayınca, ahşap yapı sanayi unutuldu. Artık günümüzde yeni teknoloji ile yapılan ahşap yapılar tamamen bilgisayarda statik mühendisliği yapılmış, kalite kontrollü fabrika ortamında imal edilmiş duvar panelleri (perde duvar), döşeme kirişleri, çatı makaslarının şantiyede çelik ankrajlar ile monte edilmesiyle ortaya çıkartılmasından dolayı ahşabı işleyebilen, el hüneri olan ahşap ustasına gerek kalmamıştır. Bugünkü teknolojik ahşap yapıların montaj detayları bile bilgisayar programından çıkmakta, okuma yazması olan her birey tarafından uygulanabilmektedir. Kaldi ki; bu sanayide Türkiye'de üretim yapan fabrikaların hepsi montaj aşamasında kendi mühendislerini, montaj ekiplerini yollayarak ev yaptıracak olanlara yardımcı olmaktadırlar.

Klasik sistem ve yeni sistem duvar panelleri arasındaki farklar büyüktür;
Geleneksel ahşap yapılarda dış duvarlar ahşap dikmeler arasında dolgu malzemesi olarak yerine göre tuğla, taş, kerpiç, ağaç yongası doldurularak bitirilirdi. Başka bir uygulamayla ahşap çıtalar binanın dış yüzünden dikmelere çakılır ve bu şekilde açık olarak bırakılır, tüm tabiat şartlarına göğüs germesi beklenirdi. Ahşabı koruyucu kimyasal maddelerin olmaması, ahşabın direk olarak suya, dış etkenlere açık bırakılması sonucunda ahşapta çürümeler oluşmakta. Buna bağlı olarak da yapının tabiat kuvvetlerine direnç güçü zayıflamaktaydı. Bu tip duvar sistemlerinde en büyük problemlerden biri kullanılan dolgu malzemesinin çok ağır olması, ısı ve ses izolasyon değerlerinin de çok düşük olmasıydı. Günümüzde Amerikan sistemle yapılan duvar panelleri dikme araları 40 cm. olup bu boşluklar ısı ve ses izolasyon değerleri bilinen cam yünü, taş yünü veya EPS (strofor) malzemeleri ile doldurulup dış yüzeyinde de minumum 12 mm. kalınlığında kontrplakla sık aralıklarla çivilenip tamamen deprem perde duvarı oluşturularak yapılmaktadır. Tabi ki bu duvarlar klasik duvarlarla karşılaştırınca çok daha hafif ve de ses ve ısı izolasyonludur. Yeni sistemde dış duvarlarda kontrplak üstüne nem kesici membran, bunun üstüne yanmaz sentetik sıva uygulaması, yanmaz yalı baskı veya isteğe bağlı başka malzemeler uygulanarak bitirilir. Duvar iç yüzeyleri yanmaz alçı plakalarla kaplanır.

Ankrajlar; sadece çivileme yeterli olmaz...
Klasik eski sistemlerde duvarlar direk olarak temele çivileme yöntemi ile tutturulurdu (sarıçam ahşapta 10'luk çivi, kesmede 60 kg., çekmede 23 kg. taşıma kapasitesine sahiptir. NDS, 1986 Edition). Tabi ahşabın çürümesine karşı kimyasal uygula-ması yapılmadığından zemine temas eden ahşap zamanla çürür, yapının direnç gücü azalırdı. Bu yüzden klasik sistemlerde zayıf kat alt kattır, daha fazla hasar alır. Yeni sistem ahşap yapıda duvar panelleri temele, ahşap sanayi için özel ürün yapan, dünyada kabul edilen, ürünlerinin taşıma kapasiteleri kataloglarında belirlenmiş patentli çelik ankrajlarla bulonlu (bulon temel betonu dökülmeden yerine monte edilir) olarak sabitlenir. Ayrıca temel betonu dökülmeden demir donatılara sabitlenen çelik lamalarla da tekrardan tüm temel betonu çevresinde her 60 cm.'de bir olmak suretiyle konulan lamalar duvar panellerine sabitlenir. Tüm ankrajlar statik programdan çıkan kuvvetleri taşıyacak sekilde monte edilir. Temel betonuna temas eden ahşap çürümeye karşı ilaçlanır. Bu parça ile beton arasına nem kesici membran yayılır. Böylece alt yastıkta çürüme tamamen önlenir. Kat aralarında duvar panelleri klasik sistemlerde yine sadece çivileme ile sabitlenmekteydi. Temele yapılan bağlantı gibi çivi bağlantısı kat aralarında da yeterli olmamaktaydı. Yeni sistemlerde ankrajlar aynı temelde olduğu gibi statik programdan çıkan kuvvetleri taşıyacak şekilde kat aralarında da yapılmaktadır. Şu anda bu sistemle Amerika, Avrupa, Japonya'da altı katlı ahşap yapılar yapılmaktadır.

Döşeme kirişleri:
Klasik sistemlerde döşeme kirişleri masif ahşaptan 5x25 veya 5x30 olarak, 40 cm. aks aralıklarlarında konulmaktaydı. Kirişler duvar panellerine çivi ile sabitlenmekteydi. Tesisat boruları geçirmek için kirişler bilinçsizce kesilmekte böylece kritik bölgeler yaratılmaktaydı. Yeni sistemlerde döşeme kirişleri yapının önemli bir elemanı olarak dizayn edilirler. Düğüm noktalarında çelik bağlantı plakaları preslenmek suretiyle üretilirler. Kirişlerde tüm tesisat borularının geçebilecek olduğu boşluklar bulunur. Böylece kirişin statik değerini bozmadan hiçbir parçayı kesmeden, delmeden tüm tesisat döşenebilir. Kirişler duvar panellerine çelik ankrajlarla sabitlenir. Çok katlı yapılarda alt kat duvar paneli döşeme kirişi, üst kat duvar paneli beraberce yekpare ankrajlarla sabitlenirler. Böylece tüm tabiat güçlerine direnç gösteren devamlı bir bağlantı sağlanmış olur. Yeni sistemlerde kirişler 60 cm. aks aralığında statik programda dizayn edildiğinden yeni ahşap yapılar daha da hafif olmaktadır. Ayrıca yeni kiriş sistemlerinde kirişin içinden geçirilen devamlı ahşap elemanlarla tüm sistem dış duvardan dış duvara sabitlenerek bir diyafram oluşturulur. Döşeme kirişleri arasına uygulanan ısı ve ses izolasyonu dolayısıyla kat aralarında oluşan ısı kayıpları önlenir.
Çatı makasları yapıda en önemli elemandır.
Bir yapıyı dizayn ederken temele gelen yükleri bilmek ve temeli bu yüklere göre dizayn etmek gerekmektedir. Tabi ki yükleri tahmini olarak alıp temeli buna göre kalın dökme her zaman kullanılan bir yöntem olsa da eğer yapılarda yapının maliyeti önemliyse ki; bu en önemli faktördür. O zaman yapının tüm yüklerini bilmemiz yapı maliyeti açısından öne çıkmaktadır. Bunun için de çatıdan başlayarak yapımızı dizayn etmemiz gerekecektir. Bugünkü ahşap statik programları bunu en net yapabilecek şekilde programlanmıştır. Çatının üstüne konulan malzeme ne olursa olsun çatı makaslarını o yüklere göre dizayn eden, makas aks aralarını 60 cm.'de çalıştıran bu programlar ile çatılar klasik sistemlere göre ( klasik sistemde aks araları 50 cm.'dir) daha hafif olarak dizayn edilirler. Yeni sistemle üretilen çatı makasları düğüm noktalarında çelik bağlantı plakaları kullanıldığından son derece yüksek kuvvetlere direnç gösteren bir şekilde üretilirler. Kullanılan çelik bağlantı plakaları dünyada kullanımı kabul edilmiş olan patentli, sertifikali bir üründür. Çelik bağlantı plakalarının taşıma kapasiteleri; MiTek plakalari icin; çekmede (2.5cm2 alanda) çift taraflı plaka için 510 kg., yırtılmada 2.5cm2'’lik çift taraflı plaka için 260 kg.'dir. Klasik sistemde asklar, mertekler birbirlerine çivileme yöntemi ile sabitlendiğinden taşıma kapasiteleri yeterli olamamaktadır. Bugünkü yeni sistemlerde bağlantılar taşıma kapasiteleri belirli ankrajlar ile yapılmaktadır. Yeni sistemlerde çatı makasları üstleri 12 mm. kalınlığında kontrplak ile kaplanır, kontrplağın üstüne nem kesici membran bunun üstüne de kiremit veya başka malzeme uygulanır. Makaslar arası boşluklar tüm tesisat boruları için ideal ortam oluşturur. Makaslar arası boşluklardan geçirilen ahşap elemanlarla tüm sistem dış duvardan dış duvara sabitlenir, bir diyafram oluşturulur. Ayrıca makaslar arasına uygulanan ısı ve ses izolasyonu dolayısıyla yapıda ısı kayıpları önlenir.

Ormanlar ne olacak?
Eğer ahşap yapılar artarsa ülkemizdeki ormanlar yok olur dersek, Amerika'da tüm yapılarda kullanılan ahşap dolayısıyla artık orman kalmaması gerekirdi. Demek ki; bu sadece insanları ürkütmek için söylenen bir söz. Demek ki; ormanlar bitmiyor, neden? Çünkü; kestiğinin yerine dikersen dünyada kendini yenileyen tek yapı malzemesi ahşıap olduğundan, orman bilinçli bir üretimle hiçbir zaman azalmayacak. Bugün Amerika'da kesilen 100 ağacın yerine123 ağaç dikiliyor. Her 20 senede bu ormandan hasat alınıyor. Demek ki; orman bir tarım ürünü bu sebepte de ormanlar Amerika'da Tarım Bakanlığı kontrolu altındadır. Tarım Bakanlığı orman ürünlerinin tanıtımını ve pazarlamasını yapıyor. Eğer bu malzemenin bitme gibi bir riski olsaydı pazarlaması durdurulurdu. Sadece küçük bir hatırlatma; Güney Amerika'da Şili küçük bir ülke, fazla doğal kaynağı olmayan bir ülke fakat ormancılığı kendilerine bir doğal kaynak olarak aldılar. Devamlı şekilde kereste ihraç eden bir ülke oldular, ormanları da bitmiyor neden? çünkü bilinçli dikim ve kesim yapılıyor. Demek ki; istenirse oluyormuş.

Nitelikli ahşap nasıl bulunacak?
Türkiye coğrafi bölge olarak çok şanslı bir konumda çünkü dünyanın en büyük orman kaynaklarına sahip Rusya yanımızda. Ahsap yapılarda kullanılan ahşap cinsleri ladin, göknar ve sarıçam. Bu ahşap cinslerinin hepsi Rusya'da var. Rusya şu anda kendi ahşabını, ahşap yapıların en geniş olarak yapıldığı Amerika, Finlandiya, Japonya ve başka pazarlara ihraç ediyor. Tabi ki bu arada Türkiye’de Rusya’dan ahşap alıyor. Dünya pazarında ahşabın fiyatı neyse, Türkiye’ye de aynı fiyatlarla ahşap getiriliyor, hatta daha ucuz çünkü nakliye o memleketlere göre Türkiye için cok daha ucuz. Yani ahşap pahalı demek bir alışkanlık olmuş. Demek ki; yapısal nitelikli ahşap her zaman bulunuyor. Kaldi ki ülkemizde de yerli aynı cins yapısal ahşap piyasada bulunuyor.

Enerji; ülke ekonomisindeki kambur!
Bugünlerde hepimizin bildiği tek şey ülke ekonomisindeki en büyük giderin enerji gideri olduğu. Bu böyle olunca gelismiş ülkeler bu gideri kısmak için ellerinden geleni yapıyorlar, enerji giderini üretim sanayinden tüketim sanayine kadar en az kullanan evler, arabalar, fabrikalar dizayn ediyorlar. Yeni sistem ahşap duvar panelleri ısı izolasyon değerleri klasik sistem tuğla duvar ısı değerinden en az 10 misli fazla, bu demek ki yeni sistem ahşap yapıyı ısıtmak için gerekli yakıt gideri çok daha düşük. Bu demek ki hem aile bütçesi hem de ülke bütçesi bundan fayda görecek. Üretim sanayinde malzeme üretiminde gerekli olan enerji giderlerini gözden geçirelim: 1 ton üretim için: makina halisi 12.27 milyon BTU, çelik dikme 26.67 milyon BTU, aluminyum 32.milyon BTU, beton 86.31milyon BTU, tuğla 175.22 milyon BTU, kontrplak 6.00 milyon BTU, ahşap I-joist 4.14 milyon BTU,
ahsap kereste 2.91milyon BTU.
Yukarıdaki üretim enerji gider değerleri neden ahşabın yapı malzemesi olarak batı ülkelerinde tercih edildiğini göstermektedir.

Çevreye, doğaya, havaya, gürültü kirliliğine etkileri:
Çevre, doğa, hava ve gürültü kirliliği yaratmaz, hem hammadde olarak hem de üretilmiş ürün olarak çevrecidir. Ormanlar havayı temizler, sağlığımıza faydalıdır. Genç ormanlar havayı yaşlı ormandan daha fazla temizler demek ki yaşlı orman kesilip yeni fidanlar dikilmelidir. Ahşap yapılar insan sağlığına yan etkisi olmayan yapılardır. Nem oranı çok düşük, ısınması çok daha kolay, yazın serin mekanlar yaratır, çünkü ahşap kendi başına izolasyon değeri çok yüksek olan bir malzemedir. Orman ürünleri üretimleri başka malzemelerle karşılaştırılınca çevreye en az zarar vererek, en az enerji kullanarak üretilendir. Kereste fabrikalarındaki tüm ürünler geri dönüşümlüdür. Kereste kalitesinde olmayan ahşap; kontrplak, OSB, MDF ve sunta olur. En kötü ihtimalle hiçbir sey olmuyorsa odun olarak ısıtmada kullanılır. Deprem sonrası yıkılan betonarme binaların molozları ne oldu? Ne yazık ki hepsi çevreye yayıldı, denizler dolduruldu. Eğer bu yapılar ahşap olsaydı hem bu kadar fazla yıkılan olmayacaktı hem de yıkılan binalardaki ahşap geri dönüşümlü olacaktı. Kullanılabilecek gibi olanı kullanılır, geri kalanı yakılarak çevre kirliliği yaratmadan yine faydalı olurdu. Amerika'da doğal afetler oluyor, binalar hasar görüyor fakat yine yenisi ahşap olarak yapılıyor. Neden acaba? Çünkü insanlar ahşap yapı sisteminin faydalarını biliyorlar.

Yangına nasıl önlem alınacak:
Evet, ahşap yanıcı bir malzeme böyle olunca eskiden olmuş, günümüze kadar konuşularak gelmiş olan yangın hikayeleri bizleri korkutuyor. Ama eski ahşap yapılarla bugünkü Amerikan sistem ahşap yapılar arasında çok önemli bir fark vardır. Eski yapılarda tüm bina olduğu gibi ahşaptandı, yani hem taşıyıcı sistemi hem iç ve dış kaplaması ahşaptı. Böyle olunca tabi ki yangına çok daha müsait oluyordu. Yeni Amerikan sistem ahşap yapılarda binanın sadece taşıyıcı sistemi ahşaptır. Dış kaplama ahşap üstüne sentetik yanmaz sıva veya yanmaz yalı baskıdır. İç kaplama ise minimum yangına bir saat dayanıklı alçı levhalarla kaplanır. Bu sistemle yapılan yapılar dünya itfaiye teşkilatları tarafından istenen minimum bir saatlik yangın önleme zamanını karşılamaktadır. Bitişik nizam yapılan ahşap binalarda her iki bina arasında yangın önleme duvarları yapılmaktadır. Bu sistemle Amerika'da bitişik nizam ve apartman olarak altı katlı yapılar yapılmaktadır. Bu binalar tüm sigorta şirketleri, kredi veren bankalar tarafından onaylanmıştır. Ve de insanlar hiçbir şekilde çekinmeden bu tip yapılarda yaşamaktadırlar. Eğer insan hayatının değerli olduğu bir ülke varsa orası Amerika'dır. Bu ülke kendi halkı için zararlı olacak bir yapı tarzını katiyen kabul etmez. Unutmamalı ki; betonarme yapılar eğer yangına maruz kalırlarsa kolon ve kirişlerin içindeki çelik genleşerir, betonla bağlantısı kesilir, yapının taşıma kapasitesi büyük ölçüde yok olur. Buna en güzel örnek deprem illerinde alt katlarında ekmek fırını, yüksek ısı ile çalışan iş yerlerinin bulunduğu binalardır. Bu binaların hemen hemen hepsi çöktüler.

Hafif yapı hayat kurtaran yapıdır:
Depremde yıkılan yapılarda en önemli sorunlardan biri betonarme ağır yapıların çökmesi sonucunda ağırlıkları dolayısıyla içindeki tüm eşyaları ezerek hiçbir yaşam alanı bırakmaması bu sebeple çok az sayıda insan hayatının kurtulabilmesidir. Ayrıca betonun son derece ağır bir malzeme olması sebebiyle yapılan kurtarma çalışmaları sadece ağır makinelerle yapılabilmektedir. Yeterli sayıda inşaat makinası bulunmaması, bir makinanın ancak bir binada çalışabilmesi dolayısıyla kurtarma çalışmaları çok yetersiz kalmaktadır. 100 m2'lik betonarme ve ahşap yapı ağırlık olarak karşılaştırıldığında, betonarme yapı 100 ton, ahşap yapı 10 ton ağırlığındadır. Yani 10 misli bir fark. Yeni sistem ahşap yapı hafifliği dolayısıyla yıkıldığında içinde çok daha fazla yaşam alanı oluşur. Bu da bu tip yapılarda can kaybının çok az olmasını sağlar. Kaldi ki ahşap yapılarda kurtarma çalışmaları balta, kazma, balyoz, el testeresi gibi el aletleri ile hemen hemen herkes tarafından ağır inşaat makinaları beklenmeden yapılır. Böylece hayat kurtarmak için gerekli hızlı zamanı sağlar. Kaliforniya'da 17 Ocak 1994 yılında olan 6.7 ‘lik depremde can kaybı sadece 69 kişidir. Hayatını kaybedenlerin 40'ı yollarda beton viyadükler altında hayatını kaybederken geri kalan 20'si diğer yapılarda hayatlarını kaybettiler. Kaliforniya’daki evlerin %95 ahşap yapı olduğundan can kaybı bu kadar az olmuştur.

Bu teknoloji ülkemizde var mı?
Amerikan sistem yapı teknolojilerini geliştiren sirket (MiTek) şu anda ülkemizde faaliyette olup bu yapıları üretmek için gerekli tüm ürünleri üreticilere sağlamaktadır. MiTek statik program, çelik bağlantı plakası, çelik ankraj elemanları, üretim makinaları ile her kapasitede tam teşekküllü ahşap yapı üretim tesisleri kurar. MiTek web sayfalarından daha detaylı bilgilere ulaşmak mümkündür. www.mii.com. veya www.mitekinc.com

Ahsap yapı ekonomik mi?
Ülkemizde artık Amerikan tarzı yapı üretimi yapan fabrikalar var olup üretimlerini lisans anlaşmaları doğrultusunda Amerikan standartlarında yapmaktadırlar. Kullanmış oldukları ürünler ithal olup kaliteden hiçbir ödün verilmez. Tüm yapıların dizaynları bilgisayar sistemlerinde hazırlanıp üretimleri buna göre yapılır. Her tipte serbest yapı dizaynı yapmak mümkündür. Ahşap yapı karkas fiyatları metrekare olarak 70 USD civarından başlar. Yeni teknolojilerle yapılan ahşap yapı fiyatlarını deprem yönetmeliğine uygun betonarme yapı fiyatlarıyla karşılaştırmanız lehinize olacaktır. Yeni sistem ahşap yapıların inşaat zamanı kısadır. Yapınızın maliyetini kuruşuna kadar hesaplayabilirsiniz. Betonarme yapı gibi zaman kaybı ve buna bağlı olarak hergün değişen fiyatlar olmadığından ekonomik bir yapı sahibi olursunuz. Ahsap yapıların enerji giderinden sağladığı ekonomi de göz önüne alınırsa yeni teknolojilerle yapılmış ahşap yapılar çok daha ekonomiktir.