Kereste Endüstrisinde Tomruk
Kusurları
Doç. Dr. Gürsel Çolakoğlu,
Arş.Grv. Semra Çolak, Arş. Grv. İsmail Aydın,
K.T.Ü.
Orman Fakültesi, Orman Endüstri Mühendisliği Bölümü 1.
GİRİŞ
Odun işleyen endüstrilerde, ana hammadde olarak odun yanında
genellikle tutkal, vernik, boya gibi maddelerde üretilecek ürün türüne
göre kullanılmaktadır. Dolayısıyla bu tür ürünlerin randıman ve
kalitesine tomruk özellikleri yanında, üretimlerinde kullanılan diğer
hammaddelerde etkili olmaktadır. Ancak hammaddesi sadece tomruk olan
kereste, masif parke ve kesme kaplama gibi ürünlerde tomruk özellikleri,
diğer üretim şartları sabit tutulmak koşuluyla, kalite ve randıman
üzerine daha önemli bir etkiye sahip bulunmaktadır. Özellikle biçme
operatörlerinin, tomruk kusur yada özelliklerine göre uygun biçme
modelini belirleyememeleri kayıpları artırmaktadır. Ts
En 844-2 (2000) de yuvarlak yapacak odun, genellikle yakacak odun hariç
olmak üzere kesilmiş, uç kısmı alınmış ve tüm dalları budanmış
ve gerektiğinde daha kısa boylara kesilebilecek ürün olarak tanımlanmıştır.
Boylanmamış gövde odunu ise daha kısa boylara kesilmemiş yuvarlak
yapacak odundur. Boylanmamış gövde odunun en kaliteli kısmı kök kısmına
yakın olan tarafıdır. Çünkü ağaçta uç kısmına (taç) doğru
gidildikçe, budakların çapı ve miktarı artmaktadır. Boylanmamış gövde
odunun kalın ucundan elde edilen tomruğa Dip Tomruğu denir. Soyma
kaplama üretiminde ve mobilyada kullanılacak kaliteli kereste bu kısımdan
üretilir. Uç tomruğu boylanmamış gövde odunun ince ucundan üretilen
tomruktur. Uç Tomruğu yonga levha sanayi için daha uygun bulunmaktadır.
Boylanmamış gövde odunun, dip tomruğu ile uç tomruğu arasında kalan
kısımdan üretilenlere İkinci Tomruk yada Ara Tomruk denilmektedir.
Tomrukların boyutlandırılması ile ilgili yapılan işlemlerde
tomruklama olarak isimlendirilmektedir.
2. Tomruk Kusurları ve Kereste Üretiminde Etkileri Tomruklama
işlemi, gövdede mevcut kusurlar da dikkate alınarak, maksimum kereste
verimi elde edilecek şekilde yapılmalıdır. Ayrıca bir ağacın en
kaliteli kısmı toprağa yakın olan tarafı olduğu için tomruklama işlemine
dip kısmından başlanmalıdır. Biçme
makinesi operatörleri, biçme öncesi tomrukların özelliklerini;
a- Tomruğun formunu (silindirik, eğri)
b- Kabuk yüzeyini (düzgün veya çatlaklı, düzgün veya spiral
lifli, budaksız veya budaklı, böcek yeniği, şişlikler, ikiz özlülük,
donma çatlağı, urlar vb.) c- Tomruk enine kesitini (dar veya geniş yıllık
halkalı, eksantrik büyüme, öz veya halka çatlağı, çürüklük,
renklenme) inceleyerek üç ana gruba göre sınıflandırmalıdırlar.
2.1. Çürük Kovuk Mantarların neden
olduğu bir kusurdur. Genellikle bu kusura sahip dikili ağaçların diri
odun kısmı daha sağlam kalmaktadır. Bazı çürük kovuklar ağaç
kesilmeden anlaşılamamaktadır. Kereste verimini önemli derecede düşüren
etkili bir kusurdur. Öz çürüklüğü
küçükse, bu tomruğun öz kısmından elde edilecek tek bir kalasta bırakılmalıdır.
Öz çürüklüğünün geniş olması durumunda, çürüklük prizma kesişle
uzaklaştırılmalıdır. Özellikle radyal biçilmiş kaliteli kereste üretiminde
öz çürüklüğü kesinlikle uzaklaştırılmalıdır.
2.2. Renklenme Özellikle
kereste kalite verimi üzerine etkilidir. Ormanda veya fabrika depolarında
hatalı depolama sonucu tomruklarda mantarlardan kaynaklanan çeşitli
lekelenmeler meydana gelmektedir. Renklenme yüzeysel ise renklenmiş kısımlar
tomruktan prizma kesişle uzaklaştırılmalıdır. Böylece öz odunundan
kaliteli parçalar elde edilebilmektedir. Renklenme fazla ise tomruklar
keskin kesişle biçilebilir. Bu durumda elde edilen parçalar 3. veya 4.
sınıf kalite olmaktadır.
2.3. Yıllık Halka Düzensizlikleri Tomruk
enine kesitinde yıllık halka genişliği az veya çok farklılık gösterir.
Bu farklılığın çok belirginleşmesi, dar yıllık halkaların ani
olarak geniş veya geniş yıllık
halkaları hemen dar yıllık halkalar takip ettiği yada halka genişliğinin
devamlı değişmesi halinde bir kusur teşkil eder. Bu kusur ağaç
malzemenin çalışma, sertlik ve tekstür gibi özelliklerin homojen
olmadığına işarettir. Bu malzemenin işlenme ve kurutma özelliklerini
etkiler. Bazı ağaçlarda yıllık halkaların dalgalı bir durum alması
her kullanış yerinde bir kusur sayılmamaktadır. Örneğin; yüksek dağlarda
yetişen Ladin ve Göknar’da rastlanan dalgalı liflilik dolayısıyla
meydana gelen yıllık halka dalgalılığı teğet kesitte güzel şekiller
oluşturduğundan dekoratif bakımdan kullanılan ağaç malzemede faydalı
bir özellik sayılmaktadır. Yer yer içeriye doğru girintili yıllık
halkalara sahip Ladin aynı zamanda yaylı müzik aletleri yapımında
makbul bir malzeme teşkil etmektedir. Yukarıdaki kullanış yerleri dışında
yıllık halkalardaki dalgalılık yüzey işlemlerini güçleştirmesi ve
geniş yüzeyli kerestelerde çok sayıda liflerin kesilerek bölünmesi
dolayısıyla bir kusurdur (Berkel 1970).
2.4. Budaklar Ağaç
malzemenin kullanılışında teknik bakımdan çeşitli sakıncalar
meydana getirdiğinden çürüklüklerden sonra en önemli bir kusur sayılmakta
ve kaliteyi düşürmektedir. Budaklar, gövdenin her yıl bir yıllık
halka oluşturarak ve çap artımı yaparak genişlemesi ve dalların veya
dal çıkıntılarının gövde odunu içerisine gömülmesiyle oluşmaktadır.
Yaşayan bir dalın gövde içerisine gömülmesi ile meydana gelen
budaklar, dalın etrafındaki gövde odunu ile kaynaşmış olması
nedeniyle, kaynamış budak adını alır. Doğal dal temizliği ile ölü
ve kuru dalın koparak düşmesi, gövde üzerinde bıraktığı kuru ve
ölü dal çıkıntısının artım yapan ağaç gövdesi tarafından örtülerek
gövde içerisine gömülmesi ile oluşan budaklara ise düşen budak
denmektedir. Bu tür budaklar gövde ile kaynaşmamış olması, gövde
odununa göre daha yoğun bulunması ve kuruma sonunda daha fazla daralması
nedeniyle düşerek kerestede boşluk bırakırlar. Bu husus daha çok İ.Y.A.
için geçerlidir. En fazla Ladin, Göknar ve Melez’de bulunur. Budaklar
aynı zamanda ağaç malzemenin gerek statik ve gerekse özellikle dinamik
direnç özelliklerini düşürücü bir etki yaparlar. Odunda renk
yeknesaklığını bozar. Odun malzemenin işlenebilme özellikleri üzerine
olumsuz etkileri yanında bıçak ve testerelerin
körelmesine neden olurlar. Kabuk üzerindeki bazı belirtiler gövde
içerisinde budakların bulunduğunu gösterir. Bu belirtiler ince ve düzgün
kabuklu ağaç gövdelerinde kabuk üzerinde “Çinli bıyığı” şeklindeki
belirtiler (Kayın, Kavak, Huş), kaba kabuk pullarına sahip ağaç gövdelerinde
ise “kabuk gülleri” (Meşe) gövde içerisinde bulunan budaklara işarettir.
Eğer kalın budaklar
tomruğun bir tarafında yoğun olarak bulunuyorsa öncelikle budaksız
tarafından biçilmeye başlanmalıdır (Şekil 2).
2.5. Eğrilik Eğri tomruklar kereste
verimini düşürür ve işletme masraflarını artırırlar. Ancak bazı
kullanım yerlerinde örneğin; sandal ve tekne yapımında kestane
tomruklarında eğrilik aranan bir özellik olabilmektedir. Mümkünse eğri
tomruklar sulamalı keskin kesişle biçilmelidir. Tomruğun eğri kısmı
yukarı yada aşağı bakacak şekilde tomruk arabasında tespit edilip bu
şekilde biçilerek kereste üretilmelidir. 2.6.
Çatlaklar Ağaç malzemede çatlamalar,
kuruma sonucu liflere paralel, radyal ve yıllık halkalara teğet yönlerde
çalışmanın farklı bulunması, şiddetli soğuk (don) veya sıcaklık,
rüzgarın döndürücü etkisi gibi çeşitli nedenlerle meydana
gelmektedir. a. Çevre Çatlağı
Kesimden sonra kabukları soyulmuş bulunan ağaç
gövdelerinde kuruma esnasında odunun yıllık halkalara teğet yönde
daha fazla çalışması dolayısıyla çevrede ve liflere paralel yönde
olmak üzere çok sayıda çevre çatlakları meydana gelmektedir. Derin
çevre çatlakları kereste üretiminde tomruklardan kalın kapak tahtalarının
çıkarılmasına ve dolayısıyla ana ürün kaybına neden olmaktadır.
Küçük ve orta büyüklükteki çatlaklar
kenar veya kapak tahtalarında bırakılmalıdır. Daha derin çatlaklar
ise biçme hattında kalacak şekilde testereye verilmelidir. |

b. Öz Çatlakları Kesimden sonra ağaç
gövdenin kuruması ve üç farklı yönde farklı çalışması dolayısıyla
enine kesitlerden başlamak üzere özden itibaren çevreye doğru radyal
yönde uzanan öz çatlakları meydana gelmektedir.
Tomrukların kullanış değerini düşürürler. Yaz kesimlerinde Kayın,
Meşe, Kızılağaç, Okaliptüs’de bu olaya fazla rastlanmaktadır.
Bu tür çatlakların fazla ilerlemesi kereste verim ve kalitesini
düşürür. Bu tip tomrukların
biçilmesinde, en derin çatlak biçme hattında kalmalı veya biçme
hattından daha geniş bir çatlak ise bir kalasta bırakılmalıdır
(Şekil 3).
c. Halka Çatlağı Bu
tür çatlaklar halka şeklindedir. Yıllık halkaya paralel yönde
uzanırlar. Özellikle Meşe ve Göknar’da rastlanırlar. Biçilmesinde
küçük halka çatlakları mümkünse bir parçada bırakılmaya
çalışılmalıdır.
d. Donma Sonucu Oluşan Çatlaklar Özellikle
Meşe, Karaağaç, Dişbudak, Kestane, Ceviz ve nadir olarak Kayın ve
Göknar’da görülür. Genç ağaçlardan ziyade yaşlı ağaçlarda
rastlanır. Ağaçta çatlama meydana geldiğinde silah sesine benzer bir
patlama işitilmektedir. Çatlakların boyu bazen bir kaç metreyi
bulmaktadır. Gövdenin dış tarafında dışarıya çıkık bir oluk
teşkil eder. 2.7. Lif Kıvrıklığı
(Spiral Liflilik) Bu olayda lifler
ağaç gövdesi eksenine paralel olacak yerde, küçük veya büyük bir
açı teşkil etmek suretiyle spiral şeklinde gövde etrafında
dolanmaktadır. Spiral lifli tomruklarda kereste biçme sırasında
düzgün lifli gövdelere nazaran çok daha fazla sayıda lifler meyilli
olarak kesilip bölünmekte ve böylece biçilmiş malzemenin direnci
azalmaktadır. Spiral liflilik malzemenin yarılma kabiliyetini de
azaltmakta olup ayrıca yüzey işlemlerini de güçleştirmekte ve
çeşitli kullanım yerlerinde işlenme yeteneğini etkilemektedir.
Fazla lif
kıvrıklığına sahip tomruklardan elde edilen keresteler yapıda
taşıyıcı elaman olarak kullanılmamalıdır. Bu tür tomruklardan elde
edilen kerestelerin kalınlıkları 40 mm.’den az olmamalıdır. Aksi
halde üretilen mal kolaylıkla çatlayarak parçalara ayrılabilir. Bunun
dışında tomruk veya kerestelerin biçilmesinde kesiş yönünün lif
yönüne paralel olması gerekirken meyilli bir şekilde kesilmesiyle
oluşan diyagonal liflilik oluşumu görülebilir. Bu durum malzemede
direncin düşmesine neden olur.
2.8. Kurt Yeniği ve Diğer Delikler Bu
tür tomruklardan elde edilen kerestelerde de kalite ve kantite randıman
azalması görülmektedir. Tomrukta yüzeysel olarak böcek delikleri
varsa prizma kesiş, derin böcek deliklerinde ise keskin kesiş metoduyla
üretim yapılmalıdır.
2.9. Gövde Konikliği
Her tomrukta az yada çok koniklik vardır. Silindire yakın olan ve
aşağıdan yukarıya doğru çıkıldıkça normal bir çap düşüşü
(1 cm./m.) gösteren gövdelere dolgun veya silindirik gövde denmektedir.
Bunun aksine gövdenin aşağıdan yukarıya doğru gidildikçe normalden
daha fazla çap düşüşü gösteren tomruklara konik tomruk denmektedir.
Kereste üretiminde verimi düşüren önemli bir faktördür. Konik
tomruklardan elde edilen kerestenin direnç özellikleri, dolgun
gövdelerden elde edilen kerestelere göre daha düşüktür. Gövde
dolgunluğu bakımından en başta Göknar gelmekte, bunu sırasıyla
Ladin ve Çam takip etmektedir.
2.10. Oluklu Gövde Oluşumu Bazı
ağaç gövdeleri enine kesitte daire şeklinden ayrılarak kaba,
girintili, çıkıntılı ve çevrede oluklu bir durum almaktadır. Oluklu
gövde oluşumu bazı ağaç türlerinde irsel olup örneğin Gürgen,
Pporsuk, Servi ve Karaağaç’da gövde enine kesitinde yıllık halkalar
kaba dalgalı, girintili çıkıntılı ve gövde yüzeyi olukludur.
2.11. İki Özlülük İki veya daha
fazla sayıda özlü gövdelerin direnç özellikleri normal gövdelere
göre farklı ve değeri düşük bulunmaktadır. Bu gibi gövdeler
keresteyle biçilmesinde dağılırlar. Keskin kesişle yapılan üretimde
küçük çap şekil 6’da gösterildiği gibi testere levhasına paralel
olmalıdır. İki gövdenin birleşme noktasında (şekilde oklarla
işaretlenmiştir) üretilen iç kabuklu kereste tasnife alınmamalıdır.
a, b, c
Keskin kesiş yöntemiyle kereste üretilecekse, reaksiyon odunu
bulunmayan oval enine kesite sahip tomruklarda, daha geniş tahta elde
etmek için enine kesitin büyük çapı, testere levhasına paralel
olmalıdır. Reaksiyon odunu oluşumu varsa, büyük çap testere
levhasına dik olmalıdır. Yanları alınmış kereste üretmek için
prizma kesiş yapılıyorsa, reaksiyon odunu bulunmayan oval enine
kesitlere sahip tomrukların biçilmesinde, birinci kesişte küçük çap
testereye paralel olmalıdır. Böylece elde edilen prizmadan keskin
kenarlı daha geniş tahta üretmek mümkün olur. Reaksiyon odunu bulunan
tomrukların prizma kesişle biçilmesinde, ilk kesişte büyük çap
testereye paralel olmalıdır. Bu şekilde yapılan üretimlerde elde
edilen her tahtada reaksiyon odunu oluşumu görülmez. Fazla
miktarda eksantrik olarak gelişmiş gövdeler düşük değerli olup
yıllık halka genişlikleri, ilkbahar ve yaz odunu genişlikleri
düzensizdir.
2.12. Eksantrik Büyüme Eksantriklik,
özü enine kesitin merkezinde bulunan oval büyüme ve özün çevreye
doğru kaçık olduğu reaksiyon odunu oluşumu olarak, iki şekilde
görülmektedir. Her iki oluşuma göre, tomrukların şerit testere
makinesinde biçilmesinde farklı yol izlenmelidir. İğne
yapraklı ağaç tomruklarında görülen reaksiyon odununa “basınç
odunu”, yapraklı ağaç tomruklarında görülen reaksiyon odunu
oluşumuna ise “çekme odunu” denmektedir. Basınç
odunu ihtiva eden tomruklardan mümkünse kalın keresteler biçilmelidir.
Ayrıca bu tür tomrukların biçme öncesi tomruk arabasında tespit
edilmesinde sıkıştırma işlemi hatasız taraftan yapılmalıdır. Yani
öncelikle basınç odunu kısmı biçilmelidir. Çünkü basınç odunu kısmının
sıkıştırma kancalarıyla tespit edilmesi zordur. Çekme odununa sahip
tomrukların biçilmesinde testere levhası sıkışmakta ve testere dişleri,
lifleri kesme yerine koparmaya meyillidir. Bunu önlemek için çekme
odunu biçilmesinde her zaman iyi bilenmiş keskin testereler kullanılmalıdır.
2.13. Çeşitli Yaralar Fırtına, kar,
dolu, yıldırım gibi iklimsel faktörler yanında hayvanlar ile taşıma
araçları ve insanların neden olduğu bir kısım yaralar tomrukta
kaliteyi düşüren faktörlerdir.
3. SONUÇ Kerestenin kalite özellikleri
üzerine, kalınlık farklılığı, yüzey pürüzlülüğü, eğri biçme
ve ondülelilik gibi üretim kusurları yanında böcek deliği,
renklenme, budak, çatlak, çürüklük ve lif kıvrıklığı gibi odun
özelliklerine ait kusurların oranına göre üretilen kerestenin kalite
sınıfı azalmaktadır. Odun özelliklerine ait kusurların oluşumu
genelde tomruğun yetişme şartları yanında kesimden sonra ormanda yada
fabrikada depolanması şartlarına bağlıdır. Her iki durumda da oluşan
kusurların, kereste üretim aşamasında özellikle ana makine operatörleri
tarafından, kontrol edilerek tanınması ve tomruk kusur yada özelliklerine
göre yukarda belirtilen şekillerde biçilmesi kerestenin
özelliklerini iyileştirmesi bakımından gereklidir.
KAYNAKLAR
Berkel, A., Ağaç Malzeme Teknolojisi, İ.Ü. Orman Fakültesi Yayın No:
1448-147, 1970.
Çolakoğlu, G., Kereste
Endüstrisi Ders Notları, K.T.Ü. Orman Fakültesi (Basılmamıştır)
Fronius, K., Arbeiten und
Anlagen im Sagewerk, Band 2, DRW – Verlag Stuttgart, 1989.
Grammel, R.,
Forstbenutzung; Technologie, Verwertung und Verwendung des Holzes, Verlag
Paul Parey, Hamburg & Berlin, 1989.
Williston, M., Lumber
Manufacturing: The Design and Operation of Sawmills and Planer Mills,
Miller Freeman Publications, 1976
|