Samsun Çarşamba"da 800 yıllık ahşap camiler

Anadolu’nun dört bir yanında, hemen hemen her köşesinde, ahşap camiler göze çarpmaktadır. Her birinin ayrı bir öyküsü olan bu tarihi mimari eserleri,  Ahşap Dergisi düzenli olarak tanıtacaktır. İlk örnekler, Samsun Çarşamba’dan 

GÖCELİ CAMİİ :
Çarşamba’nın Hasanbahçe Mahallesi’nde, Göceli Mezarlığı’nın içindedir. Tamamen ahşap malzeme ile tek katlı olarak yapılmıştır. Dikdörtgen şekilli olan caminin üst örtüsü kırma çatılı ve kiremitle örtülüdür. Caminin duvarları kalın dilme kestane ağaçlarından yapılmış, köşelerde dilmeler birbirine geçme ile tutturulmuştur. Caminin çatısı, camiyi bir şemsiye gibi sarmış, hantal görünümlü ve basıktır. Giriş kuzeyindedir. Aydınlatma için küçük pencereler bırakılmıştır, iç kısımda çatı direklerle desteklenmiştir. Caminin tavanına bakıldığında iç kısımda üzerinde değişik renklerde bitkisel motifler görülmektedir. Mihrap ve minberi de ahşaptandır. Tamamı ahşap olan caminin yapımında hiç çivi kullanılmamıştır. 392 m2’lik bir alanı kaplayan caminin duvarlarını oluşturan kalasların kalınlığı 10 cm., eni 60-70 cm., uzunlukları ise 10-15 m. civarındadır. Caminin yapım tarihi M.S. 1206’dır. Giriş kısmındaki revak ise M.S. 1335 yılında ilave edilmiştir.

ŞEYH HABİL CAMİİ: Çarşamba ilçesi, Yaycılar köyü Şeyh Habil mezarlığı içindeki ahşap cami, günümüze ulaşan ender ahşap mimari eserlerdendir. Cuma Camisi olarak, uzun yıllar kullanıldığı bilinmektedir. Orjinal giriş kuzeyden olup, basık dikdörtgen formlu, çift kanatlı bir yapıya sahiptir. Kırma çatılı alaturka kiremitlidir. Dikdörtgen planlı caminin beden duvarları meşe ve karaağaç cinsi boydan boya geçme ahşap malzemeden yapılmıştır. Taban, iri taşlar üzerinde oldukça büyük boylu kalaslara oturur. Ortada sütun altlığı ve başlığı özel olarak yapılmış olup yanlarda ise değişikliklere uğradığı anlaşılan toplam dokuz sütun yer almaktadır. Cami giriş kapısı üzerinde sonradan yazıldığı düşünülen hicri 1115, 1228, 1240, 1267 tarihleri okunmuştur. Bu tarihler miladi 1619, 1812, 1824, 1851 yıllarına denk gelmekte ise de, bu tarihlerin onarım tarihleri olduğu düşünülmektedir. Çünkü caminin özellikleri Göceli camii özelliklerini taşıdığından ikisinin çağdaş olduğu kuvvet kazanmaktadır. Samsun ili, Çarşamba ilçesi, Hamambahçe Mahallesi’nde Göceli Mezarlığı’nda bulunmaktadır.

Şu anda da ilçenin mezarlığı olarak kullanılan alanın ortasında yer alması nedeniyle halk arasında “Mezarlık Camii” olarak bilinmektedir. Tamamen ahşaptan ve çivi kullanılmadan yapılmış olup tek katlı ve dikdörtgen planlıdır. 392 m2’lik alanı kapsayan caminin dış duvarları 10 cm. kalınlığında, 60-70 cm. eninde ve 10-15 m. uzunluğundaki kestane ağaçlarından kalaslarla (dilmelerle) örülmüştür. Bu dilmeler birbirine giydirme usulü ile monte edilmiş, köşelerde geçme tekniği ile bağlantı sağlanmıştır.
Taş kiretmitlerle örtülü olan çatısı camiyi bir şemsiye gibi kapatmakta, iç kısımda direklerle desteklenmektedir. Caminin tavanı çeşitli bitkisel motiflerle süslüdür. Caminin yapılış tarihi tam olarak bilinmiyor ve çeşitli tarihler veriliyordu. Yapılış tarihinin bilimsel metodlarla belirlenmesi gerekiyordu. Uluslararası Kazı Sonuçları Sempozyumu nedeniyle Ankara’da bulunduğum Mayıs 1990 ayı sonlarında Newyork, Cornell Üniversitesi Dendrokronoloji uzmanı Prof. Peter Ian Konıholm’a bu camiyi anlattığımda çok ilgisini çekti ve sempozyumdan sonra asistanları ile birlikte Samsun’a geldi. Göceli Camii’nde gerekli incelemeleri yaptıktan sonra Cami’nin çeşitli yerlerinden birkaç kütük parça (numune) aldı. Bu numuneler üzerinde yaptığı tahlil ve değerlendirme sonuçlarını içeren dökümanları Şubat 1991 ayı başlarında bana gönderdi. Temmuz ayı sonlarında da kendisi Samsun’a geldi ve Çarşamba’ya tekrar gittik. Prof. Peter Ian Konıholm’un yaptığı inceleme ve değerlendirmelerin sonunda Göceli Camii’nin 1206 yılında yapıldığı; giriş kısmındaki revakın 1335 yılında ilave edildiği tespit edildi. Böylece Cami’nin yapılış tarihi kesin olarak belirlenmiş oldu. Dendrokronoloji: Ağaçların gövdelerindeki (kesit alarak) yıllık halkaları inceleyerek kronoloji çıkaran bir bilim dalı.